భారతదేశంలో ప్రస్తుతం పాస్పోర్ట్పై ఒక పెద్ద రాజకీయ మరియు సామాజిక చర్చ నడుస్తోంది. మన దేశంలో సాధారణంగా పాస్పోర్ట్ ఉంటే చాలు, అతడు లేదా ఆమె భారత పౌరుడే అని అందరూ నమ్ముతారు. కానీ, కేంద్ర విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ తాజాగా చేసిన ఒక స్పష్టీకరణ దేశవ్యాప్తంగా సంచలనం సృష్టించింది. "భారతీయ పాస్పోర్ట్ అనేది కేవలం ఒక ప్రయాణ పత్రం మాత్రమే, అది పౌరసత్వాన్ని నిరూపించే అంతిమ పత్రం కాదు" అని కేంద్ర ప్రభుత్వం పార్లమెంట్ వెలుపల క్లారిటీ ఇచ్చింది. అసలు ప్రభుత్వం ఇలా ఎందుకు చెప్పాల్సి వచ్చింది?
ఈ వివాదం అంతా ఎలక్షన్ కమిషన్ చేపట్టిన ఓటర్ల జాబితా ప్రత్యేక సవరణ ప్రక్రియతో మొదలైంది. పలు రాష్ట్రాల్లో ఓటర్ల జాబితాను సరిచేసే క్రమంలో, పౌరసత్వాన్ని ధృవీకరించడానికి పాస్పోర్ట్ను అంగీకరించవచ్చా లేదా అనే ప్రశ్నలు తలెత్తాయి. దీనిపై విదేశాంగ శాఖ ప్రతినిధి రణధీర్ జైస్వాల్ స్పందిస్తూ, పాస్పోర్ట్ యాక్ట్ 1967 ప్రకారం.. ఒక భారత పౌరుడు దేశం విడిచి వెళ్లడాన్ని నియంత్రించడానికి మాత్రమే ప్రభుత్వం పాస్పోర్ట్ను జారీ చేస్తుందని స్పష్టం చేశారు. అంటే ఇది కేవలం విదేశీ ప్రయాణాల నియంత్రణ కోసం ఉద్దేశించిన చట్టబద్ధమైన పత్రం మాత్రమేనని ఆయన వివరించారు.
కేంద్ర ప్రభుత్వం ఒక ఆసక్తికరమైన గణాంకాన్ని కూడా దేశం ముందు ఉంచింది. మన దేశ జనాభాలో ప్రస్తుతం కేవలం 8 శాతం కంటే తక్కువ మందికి మాత్రమే పాస్పోర్ట్లు ఉన్నాయి. ఒకవేళ పాస్పోర్ట్ను మాత్రమే పౌరసత్వానికి ప్రధాన ప్రాతిపదికగా తీసుకుంటే, మిగిలిన 92 శాతం మంది పరిస్థితి ఏంటనే ప్రశ్న వస్తుంది. పాస్పోర్ట్ జారీ చేసే ముందు ఖచ్చితంగా పోలీసు వెరిఫికేషన్ మరియు ఇతర చట్టపరమైన ప్రక్రియలు జరుగుతాయని, అయితే చట్టం ప్రకారం దాని ప్రాథమిక విధి విదేశీ ప్రయాణాలను క్రమబద్ధీకరించడమేనని MEA ప్రతినిధి పునరుద్ఘాటించారు. జూన్ 24న జరిగిన 'పాస్పోర్ట్ సేవా దివస్' వేడుకల్లో కూడా సీనియర్ అధికారులు ఇదే విషయాన్ని ప్రస్తావించారు.
కేంద్ర ప్రభుత్వ ఈ వ్యాఖ్యలపై ప్రతిపక్షాలు, ముఖ్యంగా కాంగ్రెస్ పార్టీ తీవ్రస్థాయిలో మండిపడింది. భారత ప్రభుత్వం అధికారికంగా ధృవీకరించి, దేశ ముద్రతో ఇచ్చే పాస్పోర్ట్ పౌరసత్వ పత్రం కాకపోవడం ఏంటని వారు ప్రశ్నిస్తున్నారు. తమతో విభేదించే లేదా ప్రభుత్వ విధానాలను వ్యతిరేకించే పౌరుల పౌరసత్వ హక్కులను భవిష్యత్తులో ఏకపక్షంగా తిరస్కరించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం ఇదంతా చేస్తోందని కాంగ్రెస్ ఆరోపించింది. ప్రభుత్వం ఒక వ్యూహం ప్రకారమే ఈ గ్రౌండ్వర్క్ చేస్తోందంటూ ప్రతిపక్ష నేతలు ఆందోళన వ్యక్తం చేస్తున్నారు.
భారతదేశంలో పాస్పోర్ట్ల జారీ ప్రక్రియ అంతా 'పాస్పోర్ట్ చట్టం 1967' మరియు 'పాస్పోర్ట్ రూల్స్ 1980' నిబంధనల ప్రకారం జరుగుతుంది. ఈ చట్టంలో ఎక్కడా కూడా ఇది ఒక వ్యక్తి యొక్క పౌరసత్వాన్ని శాశ్వతంగా నిరూపించే పత్రం అని స్పష్టంగా పేర్కొనబడలేదు. ఇది కేవలం సదరు వ్యక్తి భారత పౌరుడిగా విదేశాలకు వెళ్లేందుకు అర్హుడు అని తెలిపే ట్రావెల్ డాక్యుమెంట్ మాత్రమే. ఒకవేళ ఎవరైనా భారత పౌరసత్వాన్ని వదులుకున్నా లేదా ఇతర దేశ పౌరసత్వం తీసుకున్నా, వారి పాస్పోర్ట్ రద్దవుతుంది తప్ప, పాస్పోర్ట్ ఉన్నంత మాత్రాన చట్టపరమైన పౌరసత్వ వివాదాల్లో అది పూర్తి స్థాయి రక్షణ కల్పించకపోవచ్చని నిపుణులు అభిప్రాయపడుతున్నారు.
ఈ వివరణతో సామాన్య ప్రజలు ఆందోళన చెందాల్సిన అవసరం లేదు. ఎందుకంటే దైనందిన జీవితంలో ఐడెంటిటీ ప్రూఫ్ లేదా అడ్రస్ ప్రూఫ్ కోసం పాస్పోర్ట్ను యథావిధిగా వాడుకోవచ్చు. కానీ, ఎలక్షన్ కమిషన్ ఓటర్ల జాబితా సవరణ వంటి అత్యంత కీలకమైన, లీగల్ పౌరసత్వ నిర్ధారణ ప్రక్రియల్లో మాత్రం దీనికంటే ఇతర పక్కా ఆధారాలను పరిగణనలోకి తీసుకునే అవకాశం ఉంది. ప్రభుత్వాలు మారినప్పుడు, చట్టాల వివరణలు మారినప్పుడు ఇలాంటి చర్చలు సహజం.
